كند پاسخ هر دو سؤال مثبت است و براى توضيح اين پاسخ ، مطلب زير را بايد در نظر بگيريم - اگر منظور از انسان كه در هر دو سؤال مطرح است ، فقط موجوديت مادى او بوده باشد ، و ماهيت و مختصات موجوديت مادى او ، همين ماهيت و مختصات باشد كه در اين دنيا دارا است ، كه يكى از آنها ، نابود شدن جسم مادى است با ورود عوامل متضاد به آن ، مانند سوختن ، مسلما جواب منفى است ، زيرا يك موجود مادى با اين ماهيت و مختصات دنيوى ، بيش از يك بار نمىسوزد . همچنين به جهت محدوديت ظرفيت موجوديت مادى انسان در تأثرات و احساسات و نشاطهاى وارده بر آن ، بديهى است كه موجوديت مادى دنيوى نمىتواند آن همه نعمتها و شكوفائيها و عظمتها و لذائذ فوق مادى را هضم كند . بنا بر اين ، يا بايد بگوئيم : همين موجوديت مادى ما در پشت پردهء طبيعت داراى استعدادها و ابعادى است كه مىتواند هر دو جريان عذاب دوزخ يا تنعم بهشتى را تحمل كند ، چنان كه عصاى چوبين حضرت موسى على نبينا و آله و عليه السلام در پشت پردهء طبيعت آن استعداد را داشت كه مبدل به اژدها شود و روزگار فرعون و فرعونيان را به پايان برساند . و يا بايد بگوئيم : تحمل كنندهء آن هم عذاب و شكنجه‌هاى دوزخ و آن همه نعمتهاى بهشتى ، روح آدمى است كه استعداد بىنهايت معذب شدن با انواع عذابها را دارا است ، چنان كه استعداد بىنهايت تنعم و تلذذ فوق مادى بهشتى را دارد و ضمنا هر دو نوع جريان براى روح بوسيلهء همين بدن مادى خواهد بود ، نهايت امر اينست كه ظرفيت و تحمل اين بدن مادى ، معلولى از فعاليتهاى روح آدمى خواهد بود - « قالب از ما هست شدنى ما از او . » مباحث مربوط به بهشت و دوزخ در مجلد چهارم از صفحهء 8 تا صفحهء 13 و در مجلد يازدهم از صفحهء 14 تا صفحهء 16 و در مجلد چهاردهم از صفحهء 253 تا صفحهء 26 مطرح شده است ، مراجعه فرماييد .